Prijsvorming energiemarkt
Dossier
Bestaanszekerheid
Nettarieven, terugleverkosten na het einde van de saldering, de vergelijkbaarheid van energiecontracten en de stagnerende daling van energiearmoede: zes procent van de huishoudens, circa 503.000, zat in 2025 in energiearmoede.
Een eenjarig energiecontract kost nu ruim 2.700 euro per jaar, 1.100 euro meer dan eind 2025. Bijna 90 procent van die stijging komt uit de leveringsprijs, de nettarieven stijgen 141 euro en de energiebelasting blijft vrijwel gelijk. De rekening van huishoudens wordt dus vooral bepaald op de markt, niet door de fiscus. Tegelijk vragen de eerste leveranciers meer dan 800 euro aan wie energie wil delen. Burgerplatform wil dat prijsvorming, nettarieven en terugleverkosten navolgbaar worden, en dat burgers en cooperaties energie mogen delen zonder strafheffing. De analyse is in uitvoering.
De analyse
Analyse
Prijsvorming op de energiemarkt: de huidige situatie als referentie
De energierekening van een huishouden bestaat uit een leveringstarief, netbeheerkosten, energiebelasting en btw, en slechts een deel daarvan beweegt mee met het verbruik. Het leveringsdeel daalde in 2025: de groothandelsprijs voor gas stond op 29 euro per megawattuur en de gemiddelde day-aheadprijs voor elektriciteit op 94 euro per megawattuur, 17 procent lager dan een jaar eerder, en een huishouden met gemiddeld verbruik was daardoor ongeveer 130 euro per jaar goedkoper uit (src:2257). Het netdeel beweegt de andere kant op: in 2026 betaalt een gemiddeld huishouden ongeveer 25 euro per jaar meer aan transporttarieven, een stijging van 3,38 procent, terwijl grote afnemers op het hoogspanningsnet van TenneT 10 tot 12 procent minder gaan betalen (src:2258). In het gebied van Liander stijgen de netbeheerkosten voor huishoudens in 2026 met ongeveer 5 procent voor elektriciteit en ongeveer 11 procent voor gas, samen ongeveer 4 euro per maand (src:2259). Het probleem van dit dossier is niet dat energie duur is, maar dat de samenstelling van de prijs verschuift naar een vast deel dat niet meebeweegt met draagkracht en niet te ontlopen is door zuinig te stoken.
Financieel lek: €
Over dit dossier
Waar dit dossier over gaat
De energierekening bestaat uit een leveringstarief, netbeheerkosten, energiebelasting en btw. Slechts een deel daarvan beweegt mee met het verbruik. Dit dossier gaat niet over de vraag of energie duur is, maar over de vraag hoe de prijs tot stand komt en wie welk deel betaalt.
Twee bewegingen tegelijk
Het leveringsdeel daalde in 2025. De groothandelsprijs voor gas stond op 29 euro per megawattuur en de gemiddelde day-aheadprijs voor elektriciteit op 94 euro, 17 procent lager dan een jaar eerder; een huishouden met gemiddeld verbruik was daardoor ongeveer 130 euro per jaar goedkoper uit. Het netdeel beweegt de andere kant op. In 2026 betaalt een gemiddeld huishouden ongeveer 25 euro per jaar meer aan transporttarieven, terwijl grote afnemers op het hoogspanningsnet van TenneT 10 tot 12 procent minder gaan betalen. In het gebied van Liander stijgt het gastarief voor huishoudens ongeveer 11 procent en het elektriciteitstarief ongeveer 5 procent.
Het punt voor bestaanszekerheid
De ACM raamt dat de totale kosten van het elektriciteitsnet stijgen van circa 7 miljard euro per jaar nu naar 18 tot 25 miljard euro per jaar over 25 jaar, en dat de transportkosten van een gemiddeld huishouden in 2050 uitkomen op 600 tot 800 euro per jaar. Dat is een kostenpost die niet afhangt van hoeveel iemand verbruikt. Wie zuinig stookt kan zich aan het leveringsdeel onttrekken, maar niet aan het netdeel. En naarmate meer huishoudens van het gas af gaan, worden de vaste kosten van het gasnet over een krimpende groep verdeeld: precies de huishoudens die de overstap niet kunnen betalen.
Wat de MKBA laat zien
Deze referentieanalyse zet geen bedrag in het welvaartssaldo, en dat is een bewuste keuze. De ACM onderzocht de zes grootste leveranciers en vond geen onredelijke tarieven; de genormaliseerde nettowinst lag in 2022 tussen 0 en 5 procent. Wie een lek zoekt in de marges van leveranciers, zoekt op de verkeerde plek. De grote geldstromen in dit dossier zijn overdrachten, en overdrachten tellen in een MKBA niet mee in het welvaartssaldo. De posten die wel welvaartsverlies zijn, zoals gezondheidsschade door koude woningen, staan al in het dossier energiearmoede en worden hier niet opnieuw geteld. Alle monetaire posten staan daarom op PM, met per regel de data die nodig zijn om ze te sluiten.
Wat kan er gebeuren
De kosten van het gasnet niet laten dragen door de krimpende restgroep maar collectief financieren als transitiekosten. De degressieve opbouw beeindigen waarbij huishoudens per eenheid meer betalen dan grootverbruikers. Isolatie organiseren als publieke voorziening in plaats van als subsidieregeling die bewoners zelf moeten voorfinancieren. En jaarlijks publiceren hoe de energierekening is verdeeld over inkomensgroepen, zodat het verdelingsvraagstuk een cijfer krijgt.
In het nieuws
