In een korte clip van de Fidias Podcast stelt de Amerikaanse econoom Jeffrey Sachs dat het Westen Rusland na de Koude Oorlog heeft verraden src:2280. Hij noemt zichzelf geen Poetin-apologeet, maar een bewonderaar van Michail Gorbatsjov.
Wat Sachs zegt
- Begin 1990 zouden de Duitse minister Hans-Dietrich Genscher, de Amerikaanse minister James Baker en bondskanselier Helmut Kohl Gorbatsjov hebben toegezegd dat de NAVO niet oostwaarts zou uitbreiden.
- Sachs was in 1990 adviseur van het economische team van Gorbatsjov. Zijn hulpplan voor Polen werd wel overgenomen, dat voor de Sovjet-Unie niet.
- Rusland protesteerde vanaf 1991 elk jaar tegen NAVO-uitbreiding. In 2008 beloofde de NAVO Oekraïne en Georgië toch het lidmaatschap.
Wat de bronnen zeggen
De toezeggingen zijn gedaan, maar niet in een verdrag vastgelegd. Gedeclassificeerde verslagen laten zien dat Genscher op 31 januari 1990 in Tutzing zei dat de NAVO een "uitbreiding van haar grondgebied naar het oosten" moest uitsluiten (Sachs noemt 30 januari). Baker zei op 9 februari 1990 tegen Gorbatsjov dat de NAVO-jurisdictie "geen inch" oostwaarts zou opschuiven, en Kohl verzekerde Gorbatsjov op 10 februari dat de NAVO "haar werkterrein niet moet uitbreiden" src:2282. Volgens dezelfde onderzoekers staan die toezeggingen in gespreksverslagen, niet in verdragen. Het Twee-plus-Vierverdrag van september 1990 regelt alleen de bijzondere militaire status van de voormalige DDR src:2282.
Er is een tegengeluid, van Gorbatsjov zelf. In 2014 zei hij dat NAVO-uitbreiding als zodanig "helemaal niet besproken" werd: de toezeggingen gingen over het gebied van de voormalige DDR, en die afspraken zijn nagekomen. Tegelijk noemde hij de latere uitbreiding "een grote fout" en "een schending van de geest" van de toezeggingen uit 1990 src:2283. Historici zijn het hierover oneens: Mark Kramer noemt de belofte een mythe, Joshua Shifrinson spreekt van een dubbel spel van de VS src:2282.
Boekarest 2008 klopt. In de slotverklaring van de NAVO-top in Boekarest staat over Oekraïne en Georgië: "We agreed today that these countries will become members of NATO" src:2284.
Niet onafhankelijk geverifieerd zijn de uitspraken die Sachs aan Jeltsin en aan Amerikaanse strategen toeschrijft, en zijn persoonlijke herinneringen aan zijn adviesrol. Die geven we weer als zijn eigen relaas.
Burgerplatform-perspectief
Wie iets wil zeggen over de oorlog in Oekraïne, doet er goed aan de geschiedenis zorgvuldig weer te geven. Er zijn toezeggingen gedaan die Moskou kon opvatten als een belofte, en die later niet zijn nagekomen. Dat rechtvaardigt de Russische invasie niet, maar het verklaart wel een deel van het wantrouwen. Een duurzame vrede vraagt om een Europese veiligheidsordening die ook dat wantrouwen serieus neemt. Eerder schreven we hierover in art:1990.
