Kabinetten bezuinigen op de uitvoering, betalen daarna voor fouten en achterstanden, bouwen weer op en snijden opnieuw. Elke stap is te verklaren. Samen vormen ze een cirkel zonder koers.
Visie
VISIE: het patroon bij de rijksoverheid is geen opzet, maar gebrek aan koers en samenhang. Besluiten worden genomen op basis van het begrotingsgat van dat moment, niet op basis van een langjarig beeld van welke taken de overheid moet uitvoeren en met hoeveel mensen.
Wat de cijfers laten zien
Het aantal rijksambtenaren steeg van 108.819 fte eind 2013 (dp:2001, src:2271) naar 157.019 fte eind 2024 (dp:35, src:7). Dat is ruim 40 procent groei. Eind 2025 was het 160.016 fte, gemeten met een gewijzigde telling (dp:2002, src:2270). Het kabinet verklaart de groei onder meer uit extra taken: de schadeafhandeling in Groningen, de hersteloperatie toeslagen, het in dienst nemen van schoonmakers en meer en complexere regelgeving (src:2271). Een deel van de groei is dus herstel van eerdere fouten.
Het vervangen van externe inhuur door eigen personeel verhoogt het aantal fte bewust. De inhuur was eind 2025 nog 13,1 procent van de personele uitgaven, boven de norm van 10 procent (dp:2006, src:2270).
De zigzag bij de Belastingdienst
2010 tot 2012. Het regeerakkoord van het kabinet-Rutte I legt een forse bezuiniging op de Belastingdienst op, grotendeels via efficiënter werken. Tegelijk wordt de fraudeaanpak aangescherpt (src:2276). Henk Kamp was in die periode, van oktober 2010 tot november 2012, minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en met staatssecretaris Paul de Krom verantwoordelijk voor de Fraudewet en de zwaardere sancties, met een boete tot 100 procent, ook bij de kinderopvangtoeslag (src:2277, src:2278). De toeslagenaffaire is niet aan één persoon of partij toe te schrijven: de uitvoering lag bij Financiën, het beleid werd onder meerdere kabinetten verder aangescherpt en de druk kwam van Kamer en media (src:2276). Zie art:2171 en art:2178.
2013. Na een grote fraudezaak met huur- en zorgtoeslag krijgt de fraudebestrijding een extra impuls (src:2276). Staatssecretaris van Financiën was toen Frans Weekers. De Belastingdienst krijgt 1.650 fte extra voor toezicht en invordering (dp:2008, src:1643).
2015 en 2016. De Investeringsagenda moet de Belastingdienst moderniseren en kleiner maken. De vertrekregeling, in 2016 onder verantwoordelijkheid van staatssecretaris van Financiën Eric Wiebes, loopt uit de hand: er melden zich ongeveer 5.100 fte, meer en andere medewerkers dan bedoeld, sneller dan gepland (dp:2009, src:2274, src:2273). Zie art:2172.
2024. Na jaren van onderbezetting trekt de Belastingdienst een recordaantal van 3.634 fte aan en komt weer op volle sterkte. Tot 2028 wordt 9.000 fte uitstroom verwacht (dp:2010, src:2275). Bij ongewijzigd beleid dreigt in 2030 een structureel tekort van circa 2.586 fte (dp:1401).
2026. De taakstellingen op het apparaat van het vorige en huidige kabinet lopen op tot 3.490 miljoen euro per jaar in 2035 (dp:2003, src:2270). De taakstellingen komen uit het Hoofdlijnenakkoord van het kabinet-Schoof en het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA; staatssecretaris Van der Burg coördineert de invulling en de vakministers zijn verantwoordelijk voor de uitvoering (src:2270). Minister van Financiën Eelco Heinen, VVD, beantwoordde mede namens Van der Burg de Kamervragen over de taakstelling (src:2270); de extra ombuigingen staan in de Miljoenennota 2027. Staatssecretaris voor Slagvaardige Overheid Eric van der Burg schat dat dit neerkomt op ongeveer 25.000 fte minder (SCHATTING, dp:2005, src:2272). Voor het ministerie van Financiën, waar de Belastingdienst onder valt, gaat het om 677 miljoen per jaar in 2035 (dp:2004). Zie art:2173.
Waarom dit telt bij de Belastingdienst
De Algemene Rekenkamer stelde al in 2016 vast dat de Belastingdienst niet kan aantonen wat extra toezicht oplevert, omdat kosten en baten per instrument ontbreken (src:1643). Niemand kan dus bewijzen dat extra controle zich terugverdient, maar ook niet dat minder controle niets kost. Dat bezuinigen op handhaving tot minder belastingopbrengst leidt is aannemelijk, maar voor de huidige plannen niet doorgerekend (NIET GEVERIFIEERD).
Een budget zonder plan
De nieuwe taakstelling is alleen in euro's vastgelegd, zonder fte-doel en zonder keuze welke taken vervallen. De korting is naar rato van het apparaatsbudget over de ministeries verdeeld (src:2270). De Rekenkamer constateerde dat ook eerdere taakstellingen niet aan concrete doelen gekoppeld waren. Bij 38 procent van 269 uitvoeringstoetsen ontbreekt informatie over de personele gevolgen van nieuw beleid (dp:2007). VISIE: zo groeit het apparaat door nieuwe regels, terwijl de begroting het tegelijk laat krimpen. Zie ook ana:23 en art:2179.
Stop, Bron, Herstel
Stop. Geen generieke korting op uitvoering en handhaving zonder te benoemen welke taken verdwijnen. Geen nieuw beleid zonder uitvoeringstoets met personele gevolgen.
Bron. De omvang van de overheid volgt uit de hoeveelheid en complexiteit van regels en uit fouten die hersteld moeten worden. Vereenvoudig regelingen, zoals het toeslagenstelsel, voordat de mensen worden geschrapt die ze uitvoeren.
Herstel. Een meerjarig personeelsplan per uitvoeringsorganisatie dat kabinetswisselingen overleeft, en een kosten-batenmeting van handhaving bij de Belastingdienst, zodat besluiten op opbrengst kunnen worden gebaseerd in plaats van op het begrotingsgat van dat jaar.
Tot slot
VISIE: wie elke paar jaar de richting omgooit, betaalt twee keer, eerst voor de schade van het snijden en daarna voor het herstel. Een kleinere overheid is mogelijk, maar alleen met een koers die langer duurt dan één kabinet.
Aanleiding: een Nieuwsuur-short van 28 oktober 2026 (src:2279).
